أبو المحاسن الحسين بن الحسن الجرجاني
71
تفسير گازر ( جلاء الأذهان وجلاء الأحزان ) ( فارسى )
كلام جهودان است من قوله [ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ ] و اين از كلام خداى بر سبيل جواب جهودان باشد يعنى بيان بيان خداست و دين دين خداست و همچنين [ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ ] هم از كلام خداست ردّ بر جهودان تا هر دو جواب باشد آنگه ايشان گفتند از باب تزكيهء خود و دين خود و وصايت بعضى بعضى را بر محافظت جهودى و اين قول مجاهد است و اخفش و برين قول [ وَ لا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ ] كلامى باشد و [ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ ] كلامى ديگر و تقدير آن بود كه « و لا تؤمنوا بأن يؤتى أحد » فارسى گفت : تقدير كلام آنست : و لا تصدّقوا بأن يؤتى احد مثل ما اوتيتم او يحاجّوكم كم عند ربّكم فيكون لهم عليكم الغلبة الّا لمن تبع دينكم يعنى جهودان گفتند : باور مداريد كه كسى را آن دهند كه شما را دادند يا با شما محاجّه كند و غالب آيد بر شما الّا جهودان را يعنى اين حديث اگرچه بر شما باشد درين باب جهودان را باور مداريد تعظيما لهم و ايجابا لقبول قولهم اعمش ان يؤتى احد خواند بكسر همزه بمعنى ما نفى و برين قول اين كلام جهودان نباشد حكايت كلام ايشان تا آنجا باشد كه [ إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ ] اين باقى كلام خداى باشد و معنى آنكه بگوى اى محمّد مسلمانان را كه : دين خداست كس را آن ندهد كه شما را دادند از دين و بيان و حجّت ، او يحاجّوكم عند ربّكم يوم القيامة قولى ديگر آنست كه خطاب با مؤمنان است و نظم آيت چنين باشد كه براى آنكه كسى را مثل آن دادند كه شما را كه مؤمنانيد بايد تا بر شما حسد برند جواب ده و بگوى كه : انّ الفضل بيد اللّه و اگر با شما محاجّه كنند بگوى انّ الهدى هدى اللّه و برين وجه در آيت تقديم و تأخير باشد قولى ديگر از سر آيت كه [ وَ لا تُؤْمِنُوا ] خطاب است با مؤمنان و معنى آيت آن بود كه خداى تعالى بر سبيل تثبيت دلهاى مؤمنان و تشحيذ بصائر ايشان و ازالت شكّ و شبهه ازيشان عند جهودان گفت : كس را باور مداريد الّا آنانرا كه بر دين شما باشند كه كسى را از خير و فضل در دين آن دادند كه شما را براى آنكه دين دين خداى است و شما بدانيد و نيز باور مداريد كه كس را قوّت آن باشد كه با شما محاجّه كند و مخاصمت كند پيش خداى براى آنكه اگر كند محجوج و مغلوب شود و اين فضلى است از خداى و فضل بدست اوست يعنى بامر و فرمان اوست و در مقدور اوست بآنكس دهد كه او خواهد و خداى تعالى فراخ عطا و داناست نعمت او برسد به همه كس براى آنكه